Fotografija u Srbiji od 1839 do 1914

Napomena: Većina fotografija koje spominjem u tekstu, kao i biografije fotografa se mogu videti na ovim linkovima: https://www.rastko.rs/fotografija/mtodic/mtodic-fotografija-slika/mtodic-fotografija-slika.html; http://www.fotomuzej.com/

Vest o otkriću dagerotipije je objavio Magazin za hudožestvo, knjižestvo, i modu iz Budima 1839. godine i pre nego što je Fransoa Arago zvanično predstavio fotografiju javnosti. Već sledeće godine Serpske narodne novine iz Pešte su objavile vest o trgovcu Dimitriju Novakoviću da je uradio dagerotipiju Beograda i poklonio je knezu Mihailu Obrenoviću.[1] Ovu vest su prenele i Novine srbske iz Kragujevca.[2] Taj snimak nije sačuvan, kao ni radovi Josifa Kapilerija, Adolfa Dajča i nekolicine putujućih fotografa koji su boravili u Srbiji i radili tehnikom dagerotipije. O njima se zna jedino na osnovu novinskih tekstova i oglasa.  

U vremenima formiranja moderne srpske države, njenog kako političkog, tako ekonomskog i kulturnog uzdizanja i uopšte značajno je ime Anastasa Jovanovića. S jedne strane zato što su mu radovi sačuvani ne u tehnici u dagerotipije već, kalotipije i kolodijuma, zbog toga što njegova fotografski rad bio dug gotovo četiri decenije tokom kojih su nastala neprocenjiva dela u istoriji fotografije ovih prostora. Kao slikar, litograf, dekorater, kasnije i upravitelj dvora kneza Mihaila Obrenovića, umetnički formiran u velikom kulturnom evropskom središtu kao što je Beč, Anastas Jovanović se interesovao za mnoga tehnička savršenstva, pa i za  fotografiju koja je bila u povoju. U Beču je kupio prvi fotografski aparat i tu je i izučio fotografsku tehniku. Fotografije su mu nastale, u Beču gde je imao atelje, i u Beogradu, od četrdesetih pa sve do osamdesetih godina XIX veka. U njegovom opusu od prvih panoramskih prikaza Beča, Beograda sa okolinom, paviljona, srpske konjice, Kalemegdanskih bedema, prvih reportaža kao što su fotografije sa proslave Takovskog ustanka i turske vojske pred odlazak iz Beograda, te autoportreta (Autoportret s Pecvalovim objektivom, 1854) posebno mesto po kulturno-istorijskoj vrednosti zauzima njegova serija portreta znamenitih ličnosti srpskog društva. Tokom četvrte decenije ti portreti su mu uglavnom služili kao predlošci za seriju litografija koje objavljuje u sveskama pod nazivom Spomenici Serbski. Kasnije kada nastaju njegova najreprezentativnija dela grupnih, i daleko više pojedinačnih portreta vladara, poznatih kulturnih i političkih ličnosti: Milice Stojadinović Srpkinje, Miše Anastasijevića i njegove supruge, Njegoša, Vuka Karadžića, Ilije Garšanina, Tome Vučića Perišića, Kleopatre Karađorđević i Kneza Mihaila, Anastas Jovanović nije koristio fotografiju kao predložak. Naprotiv, kod svih pomenutih portreta, neretko snimanih u krupnom planu ili ispred neutralne pozadine, insistirao je na studiranju ličnosti i nastojanju da uhvati i prenese njen karakter, što će postati odlika profesionalnih fotografa u našoj sredini tek krajem XIX veka.

Među fotografijama  koje se danas čuvaju u Muzeju grada Beograda  posebnu vrednost imaju fotografije Njegoša, Vuka Karadžića, Demetra Tirke, Tome Vučića Perišića i Kneza Mihaila. Da bi postigao personalizaciju ličnosti, na ovim  fotografijama Anastas je uglavnom pribegavao retuširanju i tako neutralisao  studijski enterijer i istakao ličnost modela. Kod fotografije Tome Vučića Perišića, jednog od vodećih  ličnosti političkog života Srbije, Anastas neutrališe pozadinu, a odnosima svetlosti i senke, ističe jednu stranu lica, dok je druga ostala u  blagoj senci. Na ovaj način je uspeo da  svoju, a pre svega pažnju posmatrača usmeri ka licu i očima, otkrivajući na taj način njegove oštre, surove crte lica, kao i pronicljiv pogled. Za mnoge umetnike lik Petra Petrovića Njegoša bio je inspirativan pa i za Anastasa Jovanovića. I sam Njegoš je bio među prvima  zainteresovan kako je i sam rekao za “skidanje obraza fotografijom”. Na fotografiji koja je urađena nešto pre Njegoševe smrti, vladika je prikazan kako sedi na stolici sa naslonom, obučen u crnogorsku odeždu, blago okrenut ulevo.  Koristeći isti pristup kao i kod portreta Tome Vučića Prerišića, Jovanović postiže plastičnost usled koje do  punog izraza dolazi  kompleksna snaga ličnosti jednog duhovnika i pesnika. Upravo u igri svetlosti i senke, sentimentalnosti koja je uočljiva na njima, Anastas Jovanović nosi u sebi dozu romantičarskog. Njegovi snimci već  ostarelog Vuka Karadžića iz Beča i  Beograda, kao i snimci Đure Daničića, Ljube Nenadovića, Demetra Tirke rađeni su sa istom težnjom da se analizira i istakne ličnost modela.  Kao dvorski čovek, Anastas  je ostvario prijateljstvo sa mladim knezom Mihailom koji mu je bio jedan od glavnih modela. Prvi snimak danas nije sačuvan, a snimljen je u Beogradu 1841. godine. Zato su ostale sačuvane fotografije kneza Mihaila i knjeginje Julije u enterijeru njihovog dvora iz 1856. godine, knez Mihailo u Topčideru. One svedoče ne samo o jakoj prijateljskoj vezi između modela i fotografa već i o tome da je mladi knez kao čoveg blagih i prijatnih crta lica bio veoma zahvalna i zanimljiva ličnost za fotografisanje. Sa umetničke strane posebno su zanimljive fotografije kneza Mihaila snimljene krupnim kadrom. Ono što Anastasa Jovanovića čini umetnikom je to što je u zaustavljenom trenutku uspeo da prikaze blag, dostojanstven pogled Kneza Mihajla, negove intelektualne crte lica i unutrašnji naboj. Portreti dece, kao i grupna fotografija čine portretnu fotografiju Anastasa Jovanovića bogatijom i raznovrsnijom. Dok su neke prirodne i spontane kao što su fotografije njegove dece na kojima su modeli iskreni i opušteni dotle  Kleopatra Karađorević, kći kneza Aleksandra, ozbiljno pozira sedeći u ateljeu.

Vreme putujućih fotografa se završava početkom 1860. godine, kada švajcarski fotograf Florijan Gantenbajn prvi u Beogradu otvara fotografski atelje, a zatim to čine Moric Klempfner, Nikola Štokman, Đoka Kraljevački, Rihard Musil i Mirić, Panta Hristić  i drugi.  Sredinom šezdesetih u Beogradu atelje otvara Anka ili Ana Feldman, prva žena fotograf u Srbiji. Poznato je da je rođena u Beogradu, a fotografski zanat je izučila u Beču kod fotografa Karla Geca, u čijem je ateljeu jedno vreme radila kao pomoćnica.[3]Ateljerska praksa Ane Feldman nije dugo trajala i završava se 1866. godine, kada ona ponovo odlazi u Beč kod Karla Geca, a zatim se sa njim seli u Zadar gde pokušava da pokrene posao, posle čega nema podataka o njenom daljem životu i radu.[4] Za vreme boravka u Beogradu pored portretisanja sarađivala je i sa Feliksom Kanicom.[5] Prepoznatljiva je po veoma jednostavnom aranžmanu, ne retko je postavljala belo platno kao pozadinu, što je pre karakteristika putujućeg fotografa koji nema nameru da ozbiljnije razvije posao: Starija godspođa u gradskoj nošnji, Muškarac sa fesom, Oficir sa sabljom, Grupa srpskih oficira (oko 1865), Kapetan na konju (1866).

Prema istraživanjima, u Srbiji je poslednjih decenija XIX i početkom XX veka radilo preko pedeset ateljea.[6] Vodeći majstori bili su: Lazar Lecter, Panta Hristić, Ljubiša Đonić, Milan Jovanović, Petar M. Aranđelović, Spira Dimitrijević, Samuilo Sima Alkalaj, Musil i Mirić, Georgije Đoka Kraljevački, Nikola Lekić, Avram Ćirić – Erdoglija, Leopold Kening i Kosta Velić. Neki od njih su samostalno ili ortački sa drugim kolegama imali po nekoliko ateljea u različitim gradovima. Kragujevački fotograf Ljubiša Đonić je pored atelja u Kragujevcu imao atelje u Kruševcu i Beogradu.[7] Od pete decenije XIX veka, kada započinje posao Lazar Lecter je radio u Košicama, zatim u Segedinu, Temišvaru, Debrecinu, Bukureštu, Novom Sadu.[8] Po dolasku u Srbiju, tokom prve polovine sedamdesetih godina otvorio je atelje u Nišu, a početkom osme decenije i u Beogradu.[9] Petar M. Aranđelović delovao je u Beogradu, Nišu i Paraćinu.

Praksa fotografskih ateljea poslednje decenije XIX i početkom XX veka

Sa nešto više od pedeset ateljea u gotovo svim većim gradovima u zemlji, a u poređenju sa Londonom ili Parizom, produkcija u Srbiji je veoma mala. U većini zapadno evropskih ateljea rade se portreti, kao i fotografije sa prikazima žanr-scena, alegorijskih i biblijskih motiva i mrtve prirode. U Srbiji je praksa uglavnom usmerena na izradu portreta. Kao u Evropi, fotografije su rađene u nekoliko formata: foto–podsetnice, kabinet, budoar, imperijal. Najbolji majstori nudili su i neke druge usluge, poput uveličavanja fotografija. Prodavali si i fotografije na kojima su članovi vladarske porodice, najpre Obrenovića, a zatim i Karađorđevića, kao i druge poznate ličnosti iz političkog i kulturnog života zemlje. Potvrdu svog kvaliteta i ugleda prezentovali su i dizajnom, odnosno dekoracijom kartonske podloge na kojoj su lepljene fotografije. Dvorski fotografi poput Anastasa Stojanovića, Milana Jovanovića, Nikole Lekića i Lazara Lectera, na podlogu su stavljali žig svog statusa. No, ulazak u sferu bilo kakve inovacije u pogledu pristupa modelu ili proširivanju tematike nekim drugim sadržajima bili su potisnuti. Ovakav stav pokazuje, između ostalog, da su profesionalni fotografi na fotografiju gledali isključivo kao na zanatsku veštinu. U prilog tome svedoči i činjenica da od vremena kada su se ustalili u ovoj sredini njihova praksa gotovo i da nije pretrpela neke radikalne promene, a ateljei su uglavnom bili skromno opremljeni jednom ili više slikanih pozadina i nešto pratećih rekvizita.

Promene u ovoj oblasti naziru se tek početkom XX veka. Kao glavni razlog navodi se pojava foto-amatera i tehničko-tehnološki razvoj. Smena patrijahalnog modernim društvom takođe se može smatrati jednim od glavnih činilaca promene. Poslednje decenije XIX veka društvo je postalo otvorenije za novu modu i stilove, savremene evropske tendencije, pa i slobodniji pristup poziranju ispred fotoaparata i nekim drugim temama i prikazima. Sigurno da se sve ovo odrazilo i na profesionalne fotografe kojima posao ne samo da polako prestaje da bude rutina nego su i ateljei prestali da im budu jedini prostori za rad. Proizvodnja standardnih i retuširanih portreta smenjuje se pokušajima da se istraži i prenese unutrašnji naboj portretisane osobe. Fotografima je isto tako postalo jasno da je svet izvan ateljea nudio mnogo drugih tema i motiva koje je trebalo istražiti i zabeležiti. Mnogi od njih su upravo u tome videli dobro mesto za proširivanje delatnosti. Razvoj štamparske polutonske tehnike omogućio je da se fotografije pejzaža, poznatih zdanja i ličnosti, pa i događaja objavljuju i u formi razglednica. Ateljei u Srbiji su to i iskoristili, najviše zbog toga što su foto-razglednice vremenom postale veoma popularne među građanima.

Kragujevački fotograf Ljubiša Đonić je fotografisao Kragujevac i okolinu i ostavio veoma dobru foto-dokumentaciju o izgledu grada. Pojedine fotografije gradskih veduta štampao je i u formi razglednica. Snimao je i izletnike, radnike, skupove i vašare. Đonićev iskorak ka malo savremenijem pristupu vidi se najviše u grupnim ili pojedinačnim portretima nastalim u studiu: Tri devojke sa knjigama, Muškarac za pisaćim stolom, Setre (1905-1910). Krajem veka Đoka Kraljevački je snimao ulice Beograda, Nikola Lekić vedute grada, Samuilo-Sima Alkalaj grupe ljudi, a za vreme Balkanskih ratova uradio je seriju fotografija dokumentarno – reportažnog karaktera o srpskoj vojsci u Jedrenima (1912-1913). Tokom svog kratkog delovanja kraljevački fotograf Avram Ćirić-Erdoglija sarađivao je sa listovima Nedelja, Balkan, Večernje novosti, Mali žurnal, izdavao je razglednice Kraljeva, Raške, Kruševca, Vrnjačke i Mataruške banje, te manastira Studenica, Ljubostinja i Gradac.[10] Snimao je i stanovnike Kraljeva, svakidašnjicu, pejzaže, važne društvene i istorijske događaje: Kraljevo Putujuće pozorište (1912), Graničar na straži (1911), Doček turaka iz Novog Pazara na Rašku (1908).[11] Bio je jedan od retkih profesionalnih fotografa koji je učestvovao i na izložbama priređenim od strane fotografa amatera. Na prvoj izložbi Srpskog geografskog društva 1911. godine osvojio je treću nagradu[12], dok su na sledećoj njegovi radovi pohvaljeni.[13] Lazar Lecter je već tokom druge polovine osme decenije snimao pejzaže i napravio foto- dokumentaciju o izgradnji pruga Beograd-Vranje i Niš-Pirot: Izgradnja tunela na pruzi Niš-Pirot (1885.), Tunel u Sićevačkoj klisuri (oko 1885)[14]. Inače prve fotografije ovog tipa načinio je Ivan V. Groman ruski fotograf koji je tokom sredine sedamdesetih godina, u vreme Srpsko-turskog rata snimao predele, gradove i život ljudi. Fotografije niškog fotografa Petra Aranđelovića Devojka iz Niša (1880), naročito Dete u ljuljašci (1880) su neke od najpoznatijih u istoriji srpske fotografije ovog perioda upravo zbog tada ne konvencionalnog pristupa modelima. Među njegove najbolje fotografije ubrajaju se i snimci Niša i Manastira Manasija (1890-1900). Novine u pristupu portretnom žanru uočavaju se i u praksi Marije – Mare Rosandić (rođena Bogdanović). Fotografijom je počela da se bavi tokom prve decenije XX veka nakon završetka Umetničke akademije u Minhenu i smatra se prvom ženom školovanim fotografom u Srbiji[15]. Predpostavlja se da je pre Beograda radila u ateljeu hrvatskog slikara Vlaha Bukovca u Zagrebu.[16] Dvorski fotograf srpskih kraljevskih dinastija Obrenović, Karađorđević i kneza Crne Gore i Brda Nikole Petrovića, Milan Jovanović je fotografisao poznate građevine, ulice, dvorišta, vedute Beograda i fotografije štampao u formi razglednica. Najveći pomak i u komercijalnoj fotografiji i u istoriji srpske fotografije na prelazu veka ostvario je u domenu portreta. Njegove rane fotografije nastale od 1887. godine, kada i otvara fotografski atelje do prve polovine devedesetih godina ni po čemu ne odudaraju od drugih građanskih portreta toga vremena. Više oslikanih pozadina i prateći rekviziti, kako za poznate tako i za anonimne ličnosti bili su nezaobilazni i u njegovoj fotografskoj praksi. Promene u Jovanovićevom pristupu nastaju krajem veka kada je, s jedne strane, postepeno isključio sve ono što je činilo klasičnu portretnu predstavu uključujući i slikanu pozadinu, višak nameštaja i ostalu dekoraciju, dok je, sa druge, akcenat stavio na lice modela. Naravno, i u ovom periodu mogu da se nađu fotografije koje su urađene na klasičan način, ali to treba tumačiti pre svega kao potrebu da se udovolji ukusima klijenata. Početkom XX veka, od 1903-04. godine, na fotografijama Milana Jovanovića ne samo da je pozadina neutralna (crna ili bela) i osvetljenje mekše nego je i naglasak u potpunosti stavljen na pozu, telo, kostim, držanje i pre svega lice modela. Potvrda ovih novina su portreti Miloša Cvetića, Branislava Nušića, Mihaila Petrovića – Mike Alasa, Sofije Coce Đorđević, Vele Nigrinove, Bore Stankovića, Ane Lozanić, Radoja Domanovića, Desanke Đorđević, Čiča Ilije Stanojevića, Vladimira Petkovića Disa, Bete Vukanović, Olge Ilić.

Početak razvoja amaterske fotografije

Deset godina nakon Međunarodne izložbe umetničke fotografije[17], u Beogradu je osnovana prva fotografska organizacija u Srbiji. Bio je to Klub fotografa amatera „Beograd“ (1901), čijem je osnivanju predhodila Prva izložba foto-amatera održana iste godine u Građanskoj kasini. Jedan od glavnih pokretača ovog događaja, na kojem je bilo preko 1000 fotografija od 35 amatera, bio je fotograf amater ujedno i predsednik kluba dr. Marko Nikolić, upravnik Državne hemijske laboratorije. Među izlagačima bili su: Isak Levi, Branislav Nušić, Vojislav T. Stevanović, Toma M. Leko, Marko Stojanović, dr. Vojislav Subotić, Živan Grbić, Franjo Šistek, Anđa Magdalenić, dr. Čeda M. Mihajlović, Jovan Cvijić, kao i amateri iz dugih krajeva Srbije.[18] Izložbu je otvorio profesor i upravnik Narodnog muzeja Mihajlo Valtrović. Oformljen je stručni žiri sa ciljem da napravi selekciju fotografija za izložbu, a zatim da među njima odabere najbolje. Žiri su, uz Mihajla Valtrovića, činili slikari i profesori slikarstva Beta Vukanović i Marko Murat, i arhitekta Andra Stevanović.[19] Ne postoje podaci o tome šta je, osim sve veće prisutnosti amatera u Srbiji, bio glavni podstrek i uzor priređivanju ovakvog jednog događaja. Ipak, potreba da se izložba organizuje sa radom žirija, obaveštavanjem amatera putem novina da šalju fotografije, a šire javnosti o njenom otvaranju[20], štampanje kataloga, i na kraju osnivanje kluba, ukazuju da je uzor možda bila izložba u Beču, ili slična dešavanja u nekoj od nama bliskih evropskih zemalja.

Na osnovu sačuvanih radova uglavnom u vidu reprodukcija očigledno je da je većina amatera u Srbiji bila opredeljena za dokumentarno-realistički pristup i fotografisanje pejzaža, arhitekture, etno-motiva, ali i beleženju situacija i trenutaka iz života svojih prijatelja, komšija, dece, svakidašnjice grada. Neke od fotografija zalaze i u domen reportaže. Takav primer nailazimo kod radova rudarskog inženjera i direktora Borskih rudnika Franje Šisteka, koji snima rudare tokom rada, kod Branislava Nušića, Marka Nikolića Krunisanje Kralja Petra I Karađorđevića (1904), kragujevačkih amatera Svetozara Nikolića Šoše Protesni miting u dvorištu kragujevačke gimnazije (1908), Na prvomajskom mitingu u centru varoši (1909) i Čedomilja Pavlovića-Bojadžića Litije u Sušici (1910), Požar parnog mlina „Radović i Komp.“ (1912). Piktorijalizam, koji će se u Srbiji zadržati i u međuratnom periodu, nije bio prihvaćen kao na internacionalnoj sceni. Ovaj pokret se na razmeđu vekova povezuje samo sa imenima dvojice amatera i nekoliko njihovih fotografija. I Branibor Debeljković[21] i dr Milanka Todić[22] koji su istraživali ideje i primere umetničke fotografije ili piktorijalizma u Srbiji, ukazali su na radove Motiv sa Topčiderske reke I i II (1901)  Marka Nikolića i Starost (1901) Vojislava Stevanovića koji su bili dobitnici glavnih nagrada na Prvoj izložbi fotografa amatera. Pored Riste Marjanovića i Đorđa Stanojevića, Vojislav Stevanović i Marko Nikolić spadaju u retke autore koji su prihvatili tehniku gumitipije. Oni su takođe insistirali na neoštrini, magličastoj atmosferi, tonalitetu, iluziji akvarelskog crteža, rečju na estetici piktorijalizma.

U amaterskim fotografskim krugovima značajan trag je ostavila slikarka Nadežda Petrović. Takođe se pominje i Anđa Magdalenić, supruga Mihaila Magdalenića, generala u vojsci Milana Obrenovića. Ona je i jedina žena koja je učestovala na Prvoj izložbi foto-amatera i nalazila se u organizacionom odboru Kluba foto-amatera „Beograd“.[23] Fotografska aktivnost Nadežde Petrović započeta je tokom studija u Minhenu 1902. a završila se njenom smrću 1915. godine. Iz Minhenskog perioda sačuvane su fotografije kolega, izložbe i modela u studiu. Jednu grupu čine i fotografije njenih roditelja, braće i sestara, prijatelja u opuštenoj atmosferi eksterijera ili enterijera porodične kuće. U veoma intimnim i neformalnim portretima sestara Anđe i Jele, kao i u portretu majke iz 1912. godine Nadežda Petrović je bez ikakvih naknadnih intervencija i dorada, kao i na svojim slikama, insistirala na prikazu unutrašnjeg naboja i energije lika. Tu su i fotografije ateljea u Parizu i, najvažnije, srpske vojske i brojnih predela u Balkanskim ratovima. Dobar deo ovih snimaka je tokom godina pretrpeo različita oštećenja i uglavnom se mogu videti kao reprodukcije, ipak veoma jasno pokazuju stav Nadežde Petrović prema fotografiji. Načinom gledanja na svet oko sebe pa i na samu fotografiju ona je pripadala drugom krugu ili pravcu umetničke fotografije, naturalizmu. 

Prve godine amaterskog pokreta u Srbiji obeležila su još neka dešavanja. Iz potrebe za edukacijom, usledili su prvi priručnici za fotografiju domaćih autora: knjiga Savremena fotografija, Uput u veštinu fotografisanja (1902) koja je urađena u saradnji Gvozdena Klajića sa Vojislavom Stevanovićem i Uputstva u fotografiji, njezini najnoviji pronalasci (1904) Vladislava Cvetanovića. U godini održavanja izložbe i osnivanja foto-kluba izlazi prvi štampani foto-album Srbija u slikama, Đorđa Stanojevića ujedno i autora prve kolor fotografije kod nas Ciganče i violina, 1907. Podstaknuti osnivanjem Kluba foto-amatera „Beograd“, amateri se udružuju i u drugim gradovima Srbije. U Kragujevcu je formiran Klub foto-amatera „Kragujevac“ (1904) čiji su članovi bili: Miloje Vasić, Svetozar Nikolić Šoša, Dragoslav Mikić, Ljubomir Ivanović, Čedomilj Pavlović-Bojadžić.

Iako je delovalo da početak XX veka odlikuje fotografska aktivnost, nakon prve izložbe foto-amateri u Srbiji nisu organizovali ni jednu drugu, a Klub fotografa amatera „Beograd“ je prestao sa radom iste godine kada je i osnovan. Do Prvog svetskog rata fotografija i njeni autori pokušavali su da pronađu neke druge načine prezentacije. Vredno je pomena učešće Srbije na Balkanskoj izložbi održanoj u Londonu 1907. godine. Atentat na kralja Aleksandra i kraljicu Dragu Obrenović i dolazak Kralja Petra I Krađorđevića na presto izazvao burne reakcije na svetskoj političkoj sceni. Velika Britanija je zamrzla sve odnose sa Srbijom i uvela sankcije. Stoga je cilj bio da se na Balkanskoj izložbi kroz predstavljanje umetnosti, kulture, privrede i industrije, obnove prekinuti odnosi i popravi ugled zemlje. Za srpsku fotografiju je to bilo prvo veće predstavljanje na međunarodnoj sceni, a ujedno i prva izložba na kojoj su zajedno izlagali profesionalni fotografi i amateri.[24] Pre toga je fotografija jedino bila prikazana na Velikoj svetskoj izložbi u Parizu 1900. godine u okviru Paviljona Kraljevine Srbije, i prošla je gotovo nezapaženo.[25] Pored portreta članova kraljevske porodice Milana Jovanovića i radova Đorđa Stanojevića[26], među izlagačima na Balkanskoj izložbi bili su: Miloje Vasić, Ljubiša Đonić, Milan Dimitrijević, Leopold Kenig, Spira Dimitrijević. Fotografije su bile sa prikazima pejzaža, enterijera seoskih kuća, etno-motiva, spomenika, manastira, veduta i panorama gradova Srbije.[27]

Tri godine pre Prvog svetskog rata Jovan Cvijić i „Srpsko geografsko društvo“ su organizovali dve izložbe. Prva je trajala dva dana (19. i 20. februar 1911.)[28] i ime Jovana Cvijića se javlja se među izlagačima, a izložio je uglavnom fotografije predela i prirodnih lepota. Na prvoj izložbi glavna nagrada nije dodeljena, ali su njegove fotografije ocenjenjene najvišom ocenom, dok je drugu nagradu dobio Uroš Popović, a treću nagradu su delili Avram Ćirić- Erdoglija i Sreten Il. Obradović.[29] Na drugoj izložbi održanoj u II Beogradskoj gimnaziji 1912. fotografije Jovana Cvijića iz Švajcarske, Slavonije i Zapadne Srbije su proglašene za najbolje.

Pomenuto je ime Sretena Il. Obradovića koji je i nagrađen na prvoj izložbi. Njegovo ime je važno ne toliko zbog praktičnog bavljenja fotografijom, koliko zbog izdavanja prvog fotografskog časopisa u Srbiji i na Balkanu. Fotografski pregled (1911) o kojem je već pisano na ovom blogu.[30] Časopis je bio mesečnik koji je zbog finansijske situacije ugašen iste godine nakon petog broja. Ponovo je pokrenut tek 1926. godine, ali je već naredne godine prestao da izlazi.

Na prelazu vekova Srbija se nalazila u prvoj etapi modernizacije koju su obeležili urbanizacija, razvoj industrije, umetnosti i kulture, raskid sa patrijahalnim i prihvatanje novog evropskog kulturnog obrazca. Potvrda ovoga su i pomenuta pojava amatera i događaji koji se poklapaju sa manje-više sličnim dešavanjima na međunarodnoj sceni. Zbog političkih i kulturnih okolnosti fotografija se u ovoj sredini razvijala drugačije nego u vodećim zemljama Zapadne Evrope. Majski prevrat je zemlju privremeno udaljio sa evropske političke i društvene scene, a i Balkanski i Prvi svetski rat su otežali dalji razvoj. To se amaterskoj fotografiji odrazilo kroz nedostatak stručne literature, uvid u fotografska dešavanja van granica zemlje, neorganizovanost amatera i nezadovoljavajući tretman fotografije. Časopis Nova iskra je bio prilično otvoren za objavljivanje fotografija,  a 1905. godine poslednji put je pozvao fotografe da šalju radove i izrazio žaljenje što ova ideja ne može da se sprovede na pravi način.[31] Posledice istorijskih i društvenih zbivanja u Srbiji uočljive su i u nekim drugim segmentima modernog društva, a posebno u odsustvu medija u štampi. Vodeći dnevni listovi u Engleskoj i Americi gotovo redovno svoje tekstove ilustruju fotografijama. Početkom XX veka fotografija je prisutna u Malom žurnalu, Nedelji, Večernjim novostima, Balkanu, Orlu, ali ne u tolikoj meri i na način kao kod novina New-York Tribune, Illustrated London News, The Daily Graphic. Zbog svega navedenog, izlazak fotografije iz okvira dokumentarnog i ugledanja na slikarstvo, osnivanje udruženja sa jasnim ciljevima i stavovima, objavljivanje stručnih publikacija i časopisa, kao i priređivanje izložbi i prisustva fotografije u dnevnoj štampi su u Srbiji tekli veoma sporo.

Jelena Matić


[1] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str.18.

[2] Videti: Ibid.

[3]Videti: Goran Malić, ’’Priča o Anki Feldman’’, u: Refoto, Časopis za kulturu fotografije, br. 16, april, Beograd, 2003. str. 51-52.

[4] Videti: Ibid.

[5] Videti: Ibid.

[6] Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, na:   http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina.html

[7]Videti: ’’Atelje Ljubiša Đonić’’, Foto Muzej, Virtuelni muzej srpske i svetske fotografije, http://www.fotomuzej.com/atelje-ljubisa-dj-djonic.139.html

[8]Videti: ’’Atelje Lazar Lecter’’, Foto Muzej, Virtuelni muzej srpske i svetske fotografijehttp://www.fotomuzej.com/atelje-lazar-lecter.200.html

[9] Videti: Ibid.

[10] Videti: „Atelje Avram Ćirić-Erdoglija“, Foto Muzej, Virtuelni muzej srpske i svetske fotografije http://www.fotomuzej.com/atelje-avram-erdoglija-ciric.147.html

[11] Videti: Ibid.

[12] Videti: Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 72.

[13] Videti: P. Vujević, „Druga fotografska izložba Srpskog geografskog društva“, u: Glasnik Srpskog geografskog društva, godina 1, sveska 1, Beograd, 1912, str.150.

[14] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 54.

[15] Ljubica Otić, Svetlopis i moda : Građanski kostim u delima vojvođanskih fotografa (od druge polovine 19. do tridestih godina 20. veka), Muzej Vojvodine, Novi Sad, 2004. cit u:  „Atelje Marija-Mara Rosandić“,  Foto muzej, Virtuelni muzej srpske i svetske fotografije, http://www.fotomuzej.com/atelje-marija-mara-rosandic.260.html

[16]Videti: „Atelje Marija-Mara Rosandić“, Foto muzej, Virtuelni muzej srpske i svetske fotografije, http://www.fotomuzej.com/atelje-marija-mara-rosandic.260.html

[17] Videti: O Piktorijalizmu i Naturalizmu, https://imageboxonphotography.photo.blog/2020/03/30/o-piktorijalizmu-i-naturalizmu/

[18] Videti: Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, na:   http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina.html

[19] Videti: Ibid.

[20]U novinama Mali žurnal i Stare male novine nalazi se obaveštenje o izložbi, poziv amaterima da šalju radove. Takođe ove novine su obaveštavale o njenom otvaranju i stručnom žiriju. Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 69-70.

[21] Videti: Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, na:   http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina.html

[22] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 65-78.

[23] Videti: Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, na: http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina_c.html

[24] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 66.

[25] Videti: Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, u: http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina_c.html

[26] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 71.

[27] Videti: Goran Malić, Srbija na početku veka, Da li se istorija ponavlja, na: http://users.beotel.net/~fotogram/gm/GM_bibliography.htm

[28]„Izveštaj o radu društva“, u: Glasnik Srpskog Geografskog društva, godina 1, sveska 1, Beograd, 1912, str. 146.

[29] Videti: Milanka Todić, Istorija srpske fotografije (1839-1940), Prosveta/Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1993, str. 72.

[30] Videti: Kratka istorija fotografskih časopisa u Srbiji, na https://imageboxonphotography.photo.blog/2020/03/25/kratka-istorija-fotografskih-casopisa-u-srbiji/

[31] Videti: Branibor Debeljković, Prva izložba fotoamatera u Beogradu 1901. godine, u: http://www.rastko.rs/fotografija/100godina/100-godina_c.html

Published by jelenamatic05

Jelena Matić (1977, Beograd) diplomirala istoriju umetnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu, a magistrirala na grupi za Teoriju umetnosti i medija Univerziteta umetnosti u Beogradu. Od 2001. godine se bavi istorijom i teorijom fotografije, umetnosti i medija kao autor, kustos i predavač. Od 2003 do 2015. saradnik časopisa ''Refoto''. Umetnički direktor galerije Artget Kulturnog centra Beograda (2015). Autor je preko 200 tekstova i eseja o istoriji i teoriji fotografije, kao i 20 tekstova za kataloge samostalnih i grupnih izložbi domaćih i stranih umetnika. Sarađivala na nekoliko knjiga i projekata u domenu umetnosti. U izdanju galerije Artget i Kulturnog centra Beograda 2017. godine objavila knjigu ''Kratka istorija fotografije''. Trenutno radi kao stručni saradnik za predmet Razvoj fotografskog medija na katedri Primenjena grafika (modul fotografija) na Fakultetu primenjenih umetnosti u Beogradu.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website at WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: